تنظیم بازار منطقه‌ای در ایران؛ الگوی مفهومی و اجرایی در شرایط بحران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی، تهران، ایران.

2 مربی موسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی

3 استادیار مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی، تهران، ایران (نویسندۀ مسئول).

چکیده

اختلال‌های مکرر در بازار کالاهای اساسی و آسیب‌پذیری زنجیره‌های تأمین، به‌ویژه در شرایط بحرانی ناشی از تحریم‌ها و جنگ‌های‌ منطقه‌ای اخیر، ضرورت بازاندیشی در شیوه‌های سیاست‌گذاری بازار را آشکار ساخته است. مسأله اصلی این پژوهش، فقدان الگویی بومی برای تنظیم بازار منطقه‌ای در ایران است؛ الگویی که بتواند ظرفیت‌های منطقه‌ای را با سیاست‌گذاری ملی پیوند دهد و کارآمدی تنظیم بازار را ارتقا بخشد. این پژوهش با هدف طراحی الگوی مفهومی تنظیم بازار منطقه‌ای انجام شده است. ابتدا با مرور ادبیات نظری و پیشینه مطالعات، الگوی مفهومی سه سطحی (مدیریت بحران، برنامه‌ریزی منطقه‌ای و تنظیم بازار) شناسایی و در سه گام دنبال شد: منطقه‌بندی کشور بر اساس شاخص‌های جمعیتی، تولیدی و زیرساختی؛ استخراج و وزن‌دهی شاخص‌ها با بهره‌گیری از تحلیل داده‌های آماری و اجماع خبرگان (روش دلفی) و تحلیل سلسه مراتبی و در نهایت طراحی شاخص ترکیبی برای رتبه‌بندی گزینه‌های منطقه‌بندی. یافته‌ها نشان می‌دهد که در میان گزینه‌های مختلف، الگوی پنج‌منطقه‌ای بیشترین توازن را میان ابعاد کارآمدی، عدالت و قابلیت اجرا برقرار می‌کند. این الگو توانست ضمن توزیع متوازن ظرفیت‌های تولیدی و زیرساختی، همگنی نسبی جمعیت و پراکندگی منطقی استان‌های قوی را تضمین نماید و از مزیت تمرکز مدیریتی بیشتری برخوردار گردد. بر پایه نتایج، پیشنهاد می‌شود سیاست‌گذاران با تکیه بر این الگوی مفهومی و عملیاتی، سازوکاری چندسطحی برای تنظیم بازار طراحی کنند؛ به‌گونه‌ای که سطح ملی راهبری، سطح منطقه‌ای هماهنگی و سطح استانی اجرا را بر عهده گیرد. این الگو می‌تواند زمینه‌ساز ارتقای تاب‌آوری بازار کالاهای اساسی در ایران  در شرایط بحران باشد. 

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Regional Market Regulation in Iran: A Conceptual and Operational Framework for Crisis Conditions

نویسندگان [English]

  • Alireza Garshasbi 1
  • Sadegh Fadashi 2
  • Somayeh Nematollahi 3
1 Associate Professor, Institute for Trade Studies and Research, Tehran, Iran.
2 Lecturer, Institute for Trade Studies and Research, Tehran, Iran.
3 Assistant Professor, Institute for Trade Studies and Research, Tehran, Iran (Corresponding Author).
چکیده [English]

Frequent disruptions in the supply of essential goods, intensified by economic sanctions and the recent 12-day regional war, have highlighted the structural fragility of Iran’s market regulation system and the need for more resilient governance arrangements. Despite extensive government intervention, the absence of an explicit and coherent model for regional market regulation remains a critical gap. This study addresses this deficiency by proposing a conceptual and operational framework that links national policymaking with regional and provincial capacities to improve both equity and efficiency in essential goods markets. The research adopts a three-phase methodological design. In the first phase, regional units were delineated using demographic, productive, and infrastructural indicators, drawing on domestic planning documents and relevant international experiences. In the second phase, key indicators related to supply capacity, demand conditions, storage, and distribution infrastructure were identified and weighted through expert consensus, employing the Delphi method and the Analytic Hierarchy Process (AHP) based on inputs from nine specialists. In the third phase, a Composite Index (CI) was constructed to evaluate and rank alternative regionalization scenarios across four dimensions: productive and infrastructural balance, population homogeneity, spatial distribution of strong provinces, and managerial concentration. The results indicate that a five-region configuration provides the most effective balance among efficiency, equity, and administrative feasibility, outperforming both more centralized and more fragmented alternatives. This configuration enables clearer allocation of responsibilities and strengthens coordination among governance levels. Accordingly, the study advances a three-tier governance framework comprising national leadership and policy direction, regional coordination and decision-making, and provincial-level execution. By systematizing regional market regulation within a multi-level governance structure, this study contributes to the literature on crisis management and regulatory governance. Practically, the proposed model enhances the resilience of essential goods markets under both normal and crisis conditions and offers a scalable foundation for future, commodity-specific operationalization in Iran and other developing economies.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Regional Market Regulation
  • Crisis Management
  • Multi-level governance
  • Analytic Hierarchy Process (AHP)

مراجع

- احمد‌وند، م.ر.؛ قاسمی، ا.؛ و نجف‌پور، ذ.، (1386). «امکان‌سنجی تنظیم بازار روغن نباتی و گوشت قرمز»، مجله اقتصادی (دوماهنامه بررسی مسائل و سیاست‌های اقتصادی)، ۷ (۶۹ و ۷۰): ۲۳-۴۴.
https://ejip.ir/article-1-311-fa.html
- احمد‌وند، م.ر.؛ قاسمی، ا.؛ و نجف‌پور، ذ.، (۱۳۸۶). «امکان‌سنجی تنظیم بازار تخم‌مرغ و گوشت مرغ». مجله اقتصادی (دوماهنامه بررسی مسائل و سیاست‌های اقتصادی)، (7): 67-68.   https://ejip.ir/article-1-306-fa.html
- اساسنامۀ سازمان غلات، مناطق 1 تا 14.
- رحمانی، ر.؛ و کشاورز، ع.، (1403). «تحلیل اقتصادی تفاوت‌های استانی در قیمت‌ها، حاشیه بازاریابی و تولید تخم مرغ در ایران و کاربرد آن برای سیاست‌های منطقه‌ای»، مجله اقتصاد کشاورزی و توسعه، 32 (3): 221-259. https://aead.agri-peri.ac.ir/article_132153.html
- چراغی، ع.، (1392). «اثر سیاست‌های اقتصادی بر تنظیم بازار سیب درختی». مجله بررسی‌های بازرگانی، (63): 99-117. https://barresybazargani.itsr.ir/article_13966.html
- داداشی، م.؛ حیدری، ر.؛ و نصیری، ک.، (1403). «شناسایی و سطح‌بندی عوامل دخیل در تنظیم بازار کالاهای اولویت‌دار مبتنی بر حکمرانی شبکه‌ای با رویکرد مدل‌سازی ساختاری تفسیری». مجله مدیریت دولتی، 16 (4): 899-923. https://jipa.ut.ac.ir/article_100271.html
- زارعی، ن.، (1402). «راهبردهای تنظیم بازار و ذخیره کالاهای اساسی». مجله امنیت اقتصادی، 11(2): 31-44. https://es.tesrc.ac.ir/article_706094.html
- سازمان مدیریت بحران کشور، (1399)،  سند ملی مدیریت بحران.
- شاه‌آبادی، ح.؛ و بیگی، ا.، (1391). «تعیین‌کنندۀ عرضه و تقاضای برنج در ایران». مجله تحقیقات اقتصاد کشاورزی، (13): 39-62. https://sanad.iau.ir/fa/Article/1189568?FullText=FullText
- شاه‌آبادی، ا.؛ و تشکری، ا.، (1391). «تعیین‌کنندۀ عرضه و تقاضای گوشت قرمز در ایران». مجله تحقیقات اقتصاد کشاورزی، (16): 39-62. www.ensani.ir/fa/article/343788
- قلی‌پور، س.؛ و محمدزاده، ر.، (1392). «بررسی بازار گوجه‌فرنگی در جهان و ایران». مجله بررسی‌های بازرگانی، (63): 139-160. https://barresybazargani.itsr.ir/article_13963.html
- راسخی، س.؛ شاکری، ص.؛ زروکی، ش.؛ و سلمان­پور، آ.، (1403). «قیمت سایه‌ای آب و رقابت‌پذیری بخش کشاورزی، مطالعه موردی برای کالاهای کشاورزی منتخب ایران با رویکرد پویایی‌شناسی سیستم». مجله مطالعات اقتصادی کاربردی ایران، 13 (52): 135-174. https://aes.basu.ac.ir/article_5811.html
- مرکز آمار ایران (1402)، سالنامۀ آماری کشور، تهران: مرکز آمار ایران.
- علیخانی، آ.؛ طیبی، ک؛ و کریم‌زاده، س.، (1396)، «ارزیابی اثر یکسان‌سازی نرخ ارز بر شاخص قیمت کالاهای سرمایه‌ای وارداتی (پدیده عبور نرخ ارز) در ایران». مجله مطالعات اقتصادی کاربردی ایران، 6 (22): 197-209. https://aes.basu.ac.ir/article_6183.html
- ملکوتی‌خواه، م.؛ و سوخته‌سرایی، ع.، (1386). «بررسی فرآیند تنظیم بازار گوشت مرغ». مجله برنامه – ۹ دی، ۲۴۷: ۲۰-۲۲. http://noo.rs/UIS80
- نعمت‌اللهی، س، و همکاران، (۱۳۹۹). تدوین پیش‌نویس سند نقشه راه تنظیم بازار کشور. تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی.
- نورانی‌آزاد، س.؛ و میرزابابازاده، م.؛ (1403). «تنظیم بازار و پویایی قدرت بازاری متأثر از عوامل درون‌زا و برون‌زای اقتصادی در صنعت خودروسازی ایران». مجله سیاست­ها و تحقیقات اقتصادی، 3 (4): 126-152. https://jepr.uok.ac.ir/article_63479.html
- هیئت وزیران، (1401). سند ملی دانش بنیان امنیت غذایی.
- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، (1394). منطقه‌بندی خدمات بهداشتی و درمانی.
- وزارت صنعت، معدن و تجارت، (1385). طرح منطقه‌بندی بازرگانی کشور، تهران: سازمان غله.
- وزارت صنعت، معدن و تجارت، (1398). «نقشه راه تنظیم بازار کشور».
- وزارت کشور، (1392). تقسیمات کشوری به پنج منطقه، تهران: وزارت کشور.
 
 
References
- Ahmadvand, M. R., Ghasemi, A. & Najafpour, Z., (2007). Feasibility study of market regulation for vegetable oil and red meat in Iran. Economic Journal (Bimonthly Review of Economic Issues and Policies), 7(69–70): 23–44. https://ejip.ir/article-1-311-fa.html (in Persian)
- Ahmadvand, M. R., Ghasemi, A. & Najafpour, Z., (2007). “Feasibility study of market regulation for eggs and poultry meat in Iran”. Economic Journal (Bimonthly Review of Economic Issues and Policies), 7: 67–68. https://ejip.ir/article-1-306-fa.html (in Persian)
- Alikhani, A., Tayebi, K. & Karimizadeh, S., (2017). “Evaluating the impact of exchange rate unification on the price index of imported capital goods (exchange rate pass-through) in Iran”. Applied Economics Studies in Iran, 6(22): 197–209. https://aes.basu.ac.ir/article_6183.html (in Persian)
- Ansell, C. & Boin, A., (2010). “The politics of crisis management”. Public Administration, 88(4): 1025–1042. https://doi.org/10.1111/j.1467-9299.2010.01864.x
- Baldwin, R., Cave, M. & Lodge, M., (2012). Understanding Regulation: Theory, Strategy, and Practice. (2nd ed.). Oxford University Press.
- Boin, A., ’t Hart, P., Stern, E. & Sundelius, B., (2016). The Politics of Crisis Management: Public Leadership Under Pressure. (2nd ed.). Cambridge University Press.
- Callon, M., (1986). “Some elements of a sociology of translation: Domestication of the scallops and the fishermen of St Brieuc Bay”. In: J. Law (Ed.), Power, Action and Belief, (pp. 196–233). Routledge & Kegan Paul.
- Carpenter, D. & Moss, D. A., (Eds.)., (2014). Preventing Regulatory Capture: Special Interest Influence and How to Limit It. Cambridge University Press.
- Cheraghi, A., (2013). “The effects of economic policies on apple market regulation in Iran”. Journal of Commercial Studies, (63): 99–117. https://barresybazargani.itsr.ir/article_13966.html (in Persian)
- Comfort, L. K., (2007). “Crisis management in hindsight: Cognition, communication, coordination, and control”. Public Administration Review, 67(S1): 189–197.
- Council of Ministers of Iran., (2022). National food security document. (in Persian)
     - Ministry of Health and Medical Education of Iran., (2015). Regionalization of health and medical services. (in Persian)
- Dadashi, M., Heydari, R. & Nasiri, K., (2024). “Identification and prioritization of factors influencing the regulation of priority goods markets based on network governance using an interpretive structural modeling approach”. Journal of Public Administration, 16(4): 899–923.  https://jipa.ut.ac.ir/article_100271.html (in Persian)
- Dal Bo, E., (2006). “Regulatory capture: A review”. Oxford Review of Economic Policy, 22(2): 203–225.
- Dubash, N. K. & Morgan, B., (2012). “Understanding the rise of the regulatory state of the South”. Regulation & Governance, 6(3): 261–281. https://doi.org/10.1111/j.1748-5991.2012.01146.x
- Faludi, A., (2000). “The European Spatial Development Perspective—What next?” European Planning Studies, 8(6): 675–692. https://doi.org/10.1080/096543100110866
- Friedmann, J., (1986). “The World City Hypothesis. Development and Change”, 17(1): 69–83. https://doi.org/10.1111/j.1467-7660.1986.tb00231.x
- Friedmann, J. & Weaver, C., (1979). Territory and Function: The Evolution of Regional Planning. Edward Arnold.
- Gholipour, S. & Mohammadzadeh, R., (2013). “An analysis of the tomato market in Iran and worldwide”. Journal of Commercial Studies, (63): 139–160. https://barresybazargani.itsr.ir/article_13963.html (in Persian)
- Glasson, J. & Marshall, T., (2007). Regional Planning. (3rd ed.). Routledge.
- Haddow, G. D., Bullock, J. A. & Coppola, D. P., (2021). Introduction to Emergency Management. (7th ed.). Butterworth-Heinemann.
- Hirschman, A. O., (1958). The Strategy of Economic Development. Yale University Press.
- Holling, C. S., (1973). “Resilience and stability of ecological systems”. Annual Review of Ecology and Systematics, 4(1): 1–23. https://doi.org/10.1177/016001701761013420
- Ivanov, D., (2024). “Supply chain resilience: Conceptual and formal models, research directions, and practical lessons learned-A review”. Transportation Research Part E: Logistics and Transportation Review, 190: 103312. https://doi.org/10.1016/j.omega.2024.103081
- Kapucu, N. & Van Wart, M., (2006). “The evolving role of the public sector in managing catastrophic disasters”. Administration & Society, 38(3): 279–308. https://doi.org/10.1177/0095399706289718?urlappend=%3Futm_source%3Dresearchgate.net%26utm_medium%3Darticle
- Latour, B., (2005). Reassembling the Social: An Introduction to Actor-Network-Theory. Oxford University Press.
- Law, J., (1992). “Notes on the theory of the actor-network: Ordering, strategy, and heterogeneity”. Systems Practice, 5(4): 379–393. https://link.springer.com/article/10.1007/BF01059830
- Levi-Faur, D., (Ed.)., (2011). “Handbook on the Politics of Regulation”.Edward Elgar.
- Malekooti-Khah, M. & Sookhteh-Saraei, A. A., (2007). “Review of the poultry meat market regulation process in Iran”. Barnameh–9 Dey Journal, 247: 20–22. http://noo.rs/UIS80 (in Persian)
- Martin, R. & Sunley, P., (2015). “On the notion of regional economic resilience”. Journal of Economic Geography, 15(1): 1–42. https://doi.org/10.1093/jeg/lbu015
- McConnell, A., (2011). “Success? Failure? Something in-between? A framework for evaluating crisis management”. Policy and Society, 30(2): 63–76. https://doi.org/10.1016/j.polsoc.2011.03.002
- Ministry of Industry, Mine and Trade of Iran., (2006). National commercial regionalization plan. Tehran: Government Trading Organization of Iran. (in Persian)
- Ministry of Industry, Mine and Trade of Iran., (2019). National roadmap for market regulation., (in Persian)
- Ministry of Interior of Iran., (2013). Five-region territorial division of the country. Tehran: Ministry of Interior. (in Persian)
- Mitroff, I. I., (1988). “Crisis management: Cutting through the confusion”. Sloan Management Review, 29(2): 15–20. https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=2236143
- Munda, G., (2005). “Multiple criteria decision analysis and sustainable development”. In J. Figueira, S. Greco, & M. Ehrgott (Eds.), Multiple Criteria Decision Analysis: State of the Art Surveys (pp. 953–986). Springer.
- Myrdal, G., (1957). Economic Theory and Under-Developed Regions. Duckworth.
- Nardo, M., Saisana, M., Saltelli, A., Tarantola, S., Hoffman, A. & Giovannini, E., (2005). “Handbook on Constructing Composite Indicators: Methodology and User Guide”. OECD Statistics Working Papers. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2008/08/handbook-on-constructing-composite-indicators-methodology-and-user-guide_g1gh9301/9789264043466-en.pdf
- National Disaster Management Organization of Iran, (2020). National disaster management plan. (in Persian)
- Nematollahi, S. et al., (2020). Drafting the national roadmap document for market regulation in Iran. Tehran: Institute for Trade Studies and Research. (in Persian)
- Noorani-Azad, S. & Mirzababazadeh, M., (2024). “Market regulation and the dynamics of market power influenced by endogenous and exogenous economic factors in Iran’s automotive industry”. Journal of Economic Policies and Research, 3(4): 126–152. https://jepr.uok.ac.ir/article_63479.html (in Persian)
- OECD., (2019). “Making Decentralisation Work: A Handbook for Policy-Makers”. OECD Publishing. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2019/03/making-decentralisation-work_g1g9faa7/g2g9faa7-en.pdf
- OECD., (2021). Global value chains: Efficiency and risks in the context of COVID-19. OECD Publishing. https://www.oecd.org/en/publications/global-value-chains-efficiency-and-risks-in-the-context-of-covid-19_67c75fdc-en.html
- OECD., (2024). Agricultural Policy Monitoring and Evaluation 2024. OECD Publishing. https://www.oecd.org/en/publications/2024/11/agricultural-policy-monitoring-and-evaluation-2024_b4c72370.html
- Pauchant, T. C. & Mitroff, I. I., (1992). Transforming the Crisis-Prone Organization: Preventing Individual, Organizational, and Environmental Tragedies. Jossey-Bass.
- Pike, A., Rodriguez-Pose, A. & Tomaney, J., (2017). Local and Regional Development. (2nd ed.). Routledge.
- Rahmani, R. & Keshavarz, A., (2024). “Economic analysis of provincial differences in prices, marketing margins, and egg production in Iran and its implications for regional policies”. Journal of Agricultural Economics and Development, 32(3): 221–259. https://aead.agri-peri.ac.ir/article_132153.html (in Persian)
- Rasekhi, S., Shakeri, S., Zarouki, S. & Salmanpour, A., (2024). “Shadow pricing of water and competitiveness of the agricultural sector: A case study of selected agricultural commodities in Iran using a system dynamics approach”. Applied Economics Studies in Iran, 13(52): 135–174. https://aes.basu.ac.ir/article_5811.html (in Persian)
- Rodriguez-Pose, A., (2018). “The revenge of the places that don’t matter (and what to do about it)”. Cambridge Journal of Regions, Economy and Society, 11(1): 189–209. https://doi.org/10.1093/cjres/rsx024
- Rowe, G. & Wright, G., (1999). “The Delphi technique as a forecasting tool: Issues and analysis”. International Journal of Forecasting, 15(4): 353–375. https://doi.org/10.1016/S0169-2070(99)00018-7
- Saaty, T. L., (1980). The Analytic Hierarchy Process. McGraw-Hill.
- Saaty, T. L., (2008). “Decision making with the analytic hierarchy process”. International Journal of Services Sciences, 1(1): 83–98. https://doi.org/10.1504/IJSSCI.2008.017590
- Shahabadi, A. & Tashkari, A., (2012).  “Determinants of red meat supply and demand in Iran”. Journal of Agricultural Economics Research, (16): 39–62. https://sanad.iau.ir/fa/Article/1189568?FullText=FullText (in Persian)
- Shahabadi, H. & Beygi, A., (2012). “Determinants of rice supply and demand in Iran”. Journal of Agricultural Economics Research, (13): 39–62. www.ensani.ir/fa/article/343788 (in Persian)
- Statistical Center of Iran., (2023). Statistical Yearbook of Iran. Tehran: Statistical Center of Iran. (in Persian)
- Statute of the Government Trading Organization of Iran (GTO), Regions 1–14.
Government Trading Organization of Iran. (in Persian)
- Stiglitz, J. E., (1989). “Markets, market failures, and development”. American Economic Review, 79(2): 197–203. https://doi.org/10.3386/w2961
- Tierney, K., (2014). The social roots of risk: Producing disasters, promoting resilience. Stanford University Press.
- Trein, P., Meyer, I. & Maggetti, M., (2019). “The politics of policy integration”. Policy Sciences, 52(3): 289–308. https://doi.org/10.1093/polsoc/puae027
- Vogel, S. K., (1996). Freer Markets, More Rules: Regulatory Reform in Advanced Industrial Countries. Cornell University Press.
- Wolf, C., (1979). “A theory of nonmarket failure: Framework for implementation analysis”. Journal of Law and Economics, 22(1): 107–139. https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/466935
- World Bank, (2025). Actor-network analysis of crisis response systems. “Complex governance and supply chain resilience”. Policy Research Working Paper Series. Washington, DC. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2025
- WTO, (2025), Systemic Risk Mitigation in Supply Chains. “Policy report on strengthening resilience in essential goods supply”. Geneva.
- Zarei, N., (2023). “Market regulation and strategic reserves of essential goods”. Journal of Economic Security, 11(2): 31–44. https://es.tesrc.ac.ir/article_706094.html (in Persian)
فصلنامه مطالعات اقتصادی کاربردی ایران
دوره 15، شماره 57
خرداد 1405
صفحه 211-239

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار